کمسیون ملی ایران- یوسنکو

- کمیسیون ملی یونسکو-ایران

مقدمه: نگاه تاریخی

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) از زمان تأسیس آن در سال ۱۹۴۵ تاکنون به موازات تحولات سیاسی و اقتصادی جهان و پیشرفت و دگرگونی امکان‌ها و ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی، برنامه‌های متفاوت و گوناگونی را درحوزه ارتباطات و اطلاعات دنبال کرده است.

یونسکو در نخستین سال­های فعالیت خود به بررسی وضع و عملکرد مطبوعات و سینما و رادیو و تلویزیون و به­ویژه چگونگی آزادی اطلاعات در سطح داخلی کشورها و در سطح جهانی، و حمایت از کاربرد ارتباطات جمعی در حفظ صلح و توسعه تفاهم بین‌المللی توجه داشت و از اواخر دهه ۱۹۵۰ تا اواخر دهه ۱۹۶۰ موضوع کمک به توسعه وسایل ارتباط جمعی در کشورهای جهان سوم را در کانون فعالیت­های ارتباطی و اطلاعاتی خود قرار داد و در دهه ۱۹۷۰ و نیمه اول دهه ۱۹۸۰ هم تحت تأثیر کوشش‌های متفکران انتقادنگر و حضور روزافزون کشورهای در حال توسعه در نهادهای بین‌المللی و گسترش نفوذ آنان، به­خصوص کشورهای عضو جنبش غیر متعهدها در سازمان ملل و ایجاد «اکثریتی» مرکب از کشورهای هوادار مبارزه با نفوذ و سلطه فرهنگی و ارتباطی کشورهای سرمایه‌داری غرب (کشورهای سوسیالیست و کشورهای در حال توسعه) در سازمان مذکور، تصمیم‌ها و اقدام‌های بسیار مهمی در مورد تدوین «جریان آزاد و متعادل اطلاعات» و برقراری «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات»* اتخاذ کرد.

این پدیده یعنی تأثیرپذیری یونسکو از تغییر توازن قوا در جهان در اثر شکل‌گیری بلوک قدرتی متشکل از کشورهای تازه به استقلال­رسیده در افریقا، آسیا، … و کشورهای سوسیالیست در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، به­ویژه در جریان هفدهمین اجلاس کنفرانس عمومی «یونسکو» در نوامبر ۱۹۷۲ به­هنگام بررسی و رأی‌گیری در باره «اعلامیه مربوط به اصول حاکم بر استفاده از ماهواره‌های پخش مستقیم تلویزیونی» آشکار شد. در این کنفرانس بین مفهوم افراطی جریان آزادانه اطلاعات از یکسو و مفهوم محدودکننده مبتنی بر رعایت دقیق اصل حاکمیت ملی از سوی دیگر، یک مفهوم میانه که از «حق استفاده از اطلاعات» پیروی می‌کرد به خودنمایی پرداخت. طرفداران این مفهوم از برقراری یک نظام بین‌المللی جدید برای مبادله متعادل اخبار و دسترسی به اطلاعات به­نحوی که از تحکیم و توسعه امتیازهای دولت­های بسیار نیرومند جلوگیری کند حمایت می‌کردند.

برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات (IPDC) در دورانی در یونسکو تدوین شد که دولت‌های جهان سوم و دولت‌های سوسیالیست در طی دو دهه (در فاصله سال­های ۱۹۶۹ تا ۱۹۸۹) در جهت مقابله با نابرابری ارتباطات جهانی و معارضه با عدم تعادل اطلاعات بین‌المللی و هواداری از برقراری نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات در مقابل کشورهای غربی قرار گرفت و مواضع و دیدگاه­های خود را در سطح جهانی مطرح می کردند و به کرسی می‌نشاندند.

برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات طی قطعنامه‌ای در بیست­و­یکمین جلسه کنفرانس عمومی در سال ۱۹۸۰ تصویب شد. هدف کلی برنامه عبارت است از کمک به توسعه زیرساخت­های ارتباطی به­ویژه در کشورهای درحال توسعه و کاهش شکاف موجود میان کشورها در زمینه ارتباطات. بنابراین با نگاهی تاریخی می‌توان به این نکته پی ‌برد که برنامه IPDC در اثر تأثیر تحولات بین‌المللی بر فعالیت نهادهای بین‌المللی از جمله یونسکو ایجاد شد تا ساختارهای ارتباطی کشورهای در حال توسعه بهبود یابد و تقویت گردد.

البته تحولاتی که در جهان از اواخر دهه ۱۹۸۰ به دنبال فروپاشی دیوار برلین و سقوط رژیم‌های سوسیالیست در شرق صورت گرفت بر فعالیت­های یونسکو و برنامه‌های آن از جمله فعالیت­های پیش‌بینی شده در حوزه ارتباطات تأثیر بسزایی داشت. از ابتدای دهه ۱۹۹۰، یونسکو بار دیگر مانند نخستین سال­های فعالیت خود، سیاست­ها و برنامه‌های ارتباطی و اطلاعاتی خود را به آزادی مطبوعات و جریان آزاد اطلاعات معطوف کرد و به جای پیگیری ایجاد «نظم نوین جهانی اطلاعات و ارتباطات» یک «استراتژی نوین ارتباطی» را به­منظور پیشبرد رسانه‌های آزاد، مستقل و کثرت‌گرا در جهان به مورد اجرا گذاشت که برگزاری سمینارهای متعدد منطقه‌ای در مناطق مختلف جهان و تأکید بر مقابله با موانع حقوقی انتشار آزادانه مطبوعات و ضرورت از میان­برداشتن اجازه قبلی دولت­ها برای تأسیس روزنامه‌ها و برگزاری مراسم روز جهانی آزادی مطبوعات در سراسر دنیا در سوم ماه مه هر سال به مناسبت سالروز انتشار اعلامیه سمینار منطقه‌ای (ویندهوک نامیبیا -۱۹۹۱)، مهم­ترین نماد آن شناخته می‌شود.

تحولات بین‌المللی که بعد از فروپاشی بلوک شرق در جهان حادث شد بر فعالیت­های یونسکو در بخش ارتباطات تأثیر عمیقی به جای گذاشت و استراتژی این سازمان به­طور اساسی در این حوزه متحول شد و برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات که در دهه ۱۹۸۰ و در اوج نفوذ کشورهای در حال توسعه در نهادهای بین‌المللی شکل گرفته بود نیز هر چند از بین نرفت و باقی ماند اما اولویت­های آن تأثیر پذیرفت و اصلاحات متعددی در این برنامه صورت و تقویت رسانه‌های مستقل و کثرت‌گرا در صدر اولویت­های این برنامه، همگام با تحولات جهانی قرار گرفت.

بنابراین لازم است در اینجا بر تأثیر توازن قوا در جهان بر فعالیت­های نهادهای بین‌المللی از جمله یونسکو تأکید نماییم. دولت­های جهان در نهادهای بین‌المللی به دنبال تأمین منافع ملی خود می باشند و به­طور طبیعی فعالیت و برنامه‌های سازمان­های بین‌المللی متأثر از سیاست­های دولت­ها و برایند توازن قوا می‌باشد. ایجاد برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات و تحولات آن نیز یکبار دیگر این نظریه را اثبات می کند.

۱-    فلسفه ایجاد برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات

هما­ن­طوری­که اشاره شد برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات با این هدف ایجاد گردید که رسانه‌ها در کشورهای در حال توسعه مورد حمایت قرار گیرند. بنابراین برای رفع نیازهای اولیه در حوزه ارتباطات در کشورهای در حال توسعه، طی سی­سال گذشته در چارچوب برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات با تخصیص ۱۰۰ میلیون دلار از ۱۲۰۰ پروژه ارائه­شده، حمایت مالی شده است. یونسکو در انتشارات خود بارها بر این نکته تأکید کرده که حمایت‌های ارائه­شده در چارچوبIPDC به رسانه‌ها، به منزله دخالت در مدیریت مستقل نهادهای اطلاع‌رسانی در کشورهای در حال توسعه نمی‌باشد و فقط به دلایل متعدد همکاری بین‌المللی و مشارکت نهادهایی چون یونسکو بهترین شیوه توسعه رسانه‌ها می‌باشد و به همین دلیل از پروژه‌های ارائه­شده در جهت توسعه رسانه‌ها حمایت شده است.

اطلاعات و آمار منتشرشده توسط یونسکو حاکی است که بیش از ۱۴۰ کشور در جهان، غالباً کشورهای در حال توسعه در افریقا، آسیا، امریکای لاتین و کشورهای در حال گذار (کشورهای آسیای میانه) از منابع مالی تخصیص­یافته بهره‌مند شده‌اند. البته در سال­های اخیر از پروژه‌هایی نیز در جهت حمایت از توسعه رسانه‌ها در کشورهای اروپای شرقی و یا قدرت­های جهانی در حال ظهور (برزیل- چین) در چارچوب این برنامه حمایت شده است. در ضمن آمارهای منتشرشده حاکی است که حدود ۵۸ کشور برای تأمین منابع مالی برنامه مبالغی را به یونسکو واریز کرده‌اند اما ۸۰% منابع مالی توسط دولت­های غربی تأمین شده است.

 

۲-   اولویت‌های برنامه IPDC 

اولویت‌های برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات در چارچوب استراتژی نوین اطلاعاتی و ارتباطی یونسکو در بخش ارتباطات تدوین شده ‌ستد. استراتژی نوین یونسکو که در سال ۱۹۹۰ به تصویب کنفرانس عمومی رسیده سه اولویت زیر را لحاظ نموده است:

–      تشویق و تقویت جریان آزاد اطلاعات در سطوح ملی و بین‌المللی

–        تسهیل انتشار اطلاعات با گستردگی بیشتر و متوازن‌تر، بدون لطمه به آزادی بیان

–         تقویت و تحکیم وسایل ارتباطی در کشورهای در حال توسعه

در چارچوب استراتژی فوق، برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات، چهار اولویت اصلی زیر را برای خود قائل و در چارچوب آن از پروژه‌های ارائه­شده حمایت می‌کند:

–         ارتقاء آزادی بیان و کثرت‌گرایی رسانه‌ها

      –         توسعه رسانه‌های محلی

      –         توسعه منابع انسانی

–         گسترش همکاری­های بین‌المللی

بنابراین هرچند که IPDC در ابتدای دهه ۱۹۸۰ به منظور تقویت توانایی‌های ارتباطی کشورهای در حال توسعه از طریق تجهیز آژانس‌های خبری، توسعه رادیو و تلویزیون‌های این کشورها و آموزش نیروهای انسانی در بخش رسانه‌ها شکل گرفت، اما به­بدنبال تدوین استراتژی نوین ارتباطی توسط یونسکو (پس از فروپاشی بلوک شرق)، ارتقاء آزادی بیان و کثرت‌گرایی رسانه‌ها در صدر اولویت‌ها قرار گرفت و به حمایت از پروژه‌هایی که به لحاظ این اولویت تنظیم می‌گردد، توجه خاصی شده است. در ضمن به­دنبال اصلاحاتی که در کارکرد و فعالیت برنامه در سال­های اخیر ایجاد شده، ارائه پروژه‌ها توسط مشاوران ارتباطات یونسکو در دفاتر منطقه‌ای و زیرمنطقه‌ای تدوین می‌گردد.

۳-  ابتکارات ویژه برنامه  IPDC

شورای بین‌الدول برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات که وظیفه اصلی تدوین سیاست‌ها و فعالیت­های برنامه را به عهده دارد، طی سال­های اخیر سه ابتکار ویژه را در دستورکار خود قرار داده که لازم است به آن توجه کنیم.

۱-۳- تدوین شاخص‎های توسعه رسانه‌ها

شورای برنامه در سال ۲۰۰۶، مجموعه‌ای از شاخص‌های توسعه رسانه‌ها را تدوین نمود که کار ارزیابی رسانه‌ها در سطح ملی را تسهیل می‌کند. این شاخص‌ها که به منظور ارزیابی فضای رسانه‌ای تدوین شده هم­اکنون در تعدادی ازکشورها به­منظور شناسایی نیازها در جهت تدوین سیاست‌های لازم برای توسعه رسانه‌ها مورد بهره‌برداری قرار گرفته و در عمل توسط این کشورها به اجرا گذاشته شده است. لازم است توضیح داده شود که شاخص‌های پیشنهادی تدوین­شده حول پنج محور زیر انجام شده است:

–         استقرار مجموعه‌ای از قواعد و قوانین در جهت تقویت و حمایت از آزادی بیان، آزادی و کثرت‌گرایی رسانه‌ها

      –         کثرت و تنوع رسانه‌ها، استقرار چارچوب اقتصادی مناسب برای آنکه کلیه فعالان درحوزه رسانه‌ها در شرایط برابر از نظر رقابت قرار گرفته باشند.

      –         رسانه‌ها به عنوان مرکز و محلی برای گفتگوی آزاد و دموکراتیک

      –         آموزش حرفه‌ای و حمایت از نهادهای آموزشی در جهت گسترش آزادی بیان، کثرت‌گرایی و تنوع

–         وجود زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های بنیادین لازم برای حمایت از رسانه‌های مستقل و کثرت‌گرا

از نظر یونسکو بر اساس پنج شاخص فوق می‌توان به ارزیابی فضای رسانه‌ای و میزان توسعه رسانه‌ها پی برد. برای هر کدام از شاخص‌های کلی فوق، شیوه‌ها و راه­های متعددی برای ارزیابی منابع اطلاعاتی و داده‌ها پیشنهاد شده است. همان­طوری­که اشاره شد تعدادی از کشورها همچون کرواسی، اکوادور، مالدیو و موزامبیک از شاخص‌های تدوین­شده توسط IPDC برای ارزیابی فضای رسانه‌ای کشور خود استفاده می­کنند و تعداد دیگری چون برزیل، موریتانی در حال بهره‌برداری از آن می‌باشند. در غالب موارد یونسکو با یک مؤسسه پژوهشی مستقل و قابل اعتماد و یا یک سازمان داخلی مسئول توسعه رسانه‌ها در به­کارگیری این شاخص‌ها همکاری می‌کند و بر همکاری مشترک با نهادهای دولتی و غیر دولتی تأکید می­کند. پس از به­کارگیری این شاخص‌ها، توصیه‌هایی در زمینه رفع خلاء‌ها و نواقص و ایجاد محیط مناسب برای توسعه رسانه‌ها به مسئولان ذی­ربط ارائه می‌گردد. اخیراً دفتر IPDC  هنگام دریافت پروژه، از ارائه­دهندگان می‌خواهد تا ارتباط اهداف پروژه ارائه­شده را با شاخص‌های تدوین­شده فوق توضیح دهند.

۲-۳- امنیت روزنامه‌نگاران

از نظر یونسکو، یکی از وظایفی که بر عهده دولت­هاست تأمین شرایطی است که روزنامه‌نگاران بتوانند در امنیت کامل به حرفه خود بپردازند و بر همین اساس در سال­های اخیر، برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات نقش مهمی در نظارت بر حفظ امنیت روزنامه‌نگاران و پیگیری دادرسی و تعقیب قضایی مجرمانی که علیه روزنامه‌نگاران مرتکب جرم شده‌اند، برعهده گرفته است.

همان­طوری­که می‌دانیم کنفرانس عمومی یونسکو قطعنامه‌ای (قطعنامه شماره ۲۹) را به تصویب رساند، که طبق آن از دولت­ها خواسته است تا به وظایف خود در زمینه جلوگیری از بروز جرائم، مجازات مجرمان و جبران خسارات­وارده به روزنامه‌نگاران اقدام و مدیرکل یونسکو بر اساس این قطعنامه از سال ۱۹۹۷ تاکنون در صورت ارتکاب قتل روزنامه‌نگاران، چنین اقدامی را با صدور بیانیه‌ای محکوم نموده است.

از سال ۲۰۰۶، شورای بین‌الدول IPDC موضوع امنیت روزنامه‌نگاران و عدم مجازات مرتکبان جرایم علیه آنان را در دستور کار خود قرار داد و پس از دو سال بررسی، در نهایت دفتر برنامه را مسئول پیگیری قتل روزنامه‌نگارانی که -توسط مدیرکل یونسکو به­طور رسمی محکوم شده‌اند– قرار داد. در ضمن شورای IPDC در تصمیم خود از دولت­هایی که در چارچوب صلاحیت آنها چنین جرائمی صورت می‌گیرد، درخواست کرد تا به­طور داوطلبانه از اقداماتی که در جهت تعقیب قضایی مجرمان و جلوگیری از عدم مجازات مرتکبان جرائم انجام داده‌اند، مدیرکل یونسکو را مطلع کنند. بر اساس این تصمیم شورا، مدیرکل یونسکو موظف است قبل از تشکیل هر جلسه شورا، گزارشی در مورد امنیت روزنامه‎نگاران تهیه و ارائه دهد.

گزارشی که در سال ۲۰۱۰ به شورا ارائه شده حاکی است که در سال­های ۲۰۰۷-۲۰۰۶، تعداد ۱۲۲ روزنامه‌نگار در جهان به قتل رسیده‌اند در حالی­که در سال­های ۲۰۰۹-۲۰۰۸، مدیرکل یونسکو قتل ۱۲۳ روزنامه‌نگار را در کشورهای مختلف جهان محکوم کرده است. در ضمن آمارها حاکی است از ۲۹ کشوری که در آنها روزنامه‌نگاران به قتل رسیده‌اند، حدود ۱۴ کشور، مدیرکل یونسکو را از پیگیری­های انجام­شده توسط محاکم قضایی خود مطلع کرده‌اند. در سال ۲۰۱۰ شورای IPDC دوباره از دولت­ها خواست تا مدیرکل یونسکو را از اقدامات خود مطلع نمایند و در هنگام برگزاری مراسم روز جهانی آزادی مطبوعات به احترام روزنامه‌نگاران کشته­شده، در دفاتر هیئت تحریریه، یک دقیقه سکوت کنند.

۳-۳- تقویت آموزش روزنامه‌نگاری در افریقا

در شرایط کنونی بسیاری از مراکز آموزش روزنامه‌نگاری در افریقا از منابع مالی لازم برای تأمین آموزش کیفی برخوردار نیستند و به همین دلیل یونسکو حمایت از مراکز آموزشی روزنامه‌نگاری در افریقا را مورد توجه خاص خود قرار داده است. یونسکو به همین دلیل پروژه‌ای با عنوان «ضرورت تأمین آموزش کیفی در افریقا: تأسیس مراکز عالی آموزش روزنامه‌نگاری»، از بهترین مراکز آموزشی در افریقا حمایت می‌کند تا این مؤسسات بتوانند با بهبود آموزش مدرسان، ارتقاء برنامه‌های آموزشی و بهبود مطالب درسی، آموزش کیفی مناسبی را در افریقا فراهم کنند.

 

۴-   چارچوب تشکیلاتی برنامه

برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات از ساختار تشکیلاتی زیر برخوردار است:

۱-۴- شورای بین‌الدول (Council)

برنامه‌ریزی، هدایت و نظارت بر اجرای برنامه به عهده شورایی مرکب از نمایندگان ۳۹ کشور عضو یونسکو می‌باشد. اعضای شورا توسط کنفرانس عمومی انتخاب می‌شوند.
هم­اکنون کشورهای افغانستان، آلبانی، بنگلادش، بنین، برزیل، بولیوی، کامرون، ایالات متحده، فنلاند، روسیه، مجارستان، هند، ایتالیا، جامائیکا، پاکستان، رومانی، انگلستان، سنگال، سوئیس، سوریه، تاجیکستان، کلمبیا، کوبا، دانمارک، اکوادور، مصر، اسپانیا، اردن، قزاقستان، ماداگاسکار، مالی، نامیبیا، اوگاندا، تانزانیا، تایلند، ونزوئلا، ویتنام، یمن و زامبیا عضو شورا می‌باشند.

۲-۴- دفتر (Bureau)

اعضای دفتر از میان کشورهای عضو، توسط شورای برنامه انتخاب می‌شوند. ۸ عضو دفتر شامل ۱ رئیس، ۳ معاون، ۱ گزارشگر و ۳ عضو می‌باشد. دفتر کلیه وظایفی را که توسط شورا به وی تفویض می‌گردد انجام می‌دهد. انتخاب پروژه‌ها و تخصیص منابع مالی از حساب ویژه و برنامه‌ریزی جلسات شورا از وظایف دفتر می‌باشد. هم‌اکنون ریاست دفتر به‌عهده نماینده کشور هند می‌باشد.

۳-۴- دبیرخانه

دبیرخانه IPDC در مقر یونسکو در پاریس قرار داد. برگزاری جلسات شورا و نشست‌های دفتر بر عهده دبیرخانه می‌باشد. دبیرخانه نظرها و دیدگاه­های دریافتی از کشورهای عضو و سازمان­های بین‌المللی مرتبط را جمع‌آوری می کند و برای بررسی در اختیار شورا قرار می‌دهد.

نتیجه‌گیری و ارزیابی

برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات در اثر تغییر شرایط  اوضاع بین‌المللی و حضور پررنگ و مؤثر کشورهای در حال توسعه در ابتدای دهه ۱۹۸۰ تأسیس شد و بدون شک از نظر تاریخی ایجاد این برنامه به دنبال تأکید این کشورها بر جریان نامتوازن اطلاعات در جهان و ضرورت ایجاد نظم نوین ارتباطی و پایان­بخشیدن بر جریان یکسویه اطلاعات شکل گرفت. بنابراین تقویت توانایی‌های ارتباطی کشورهای در حال توسعه از طریق تجهیز و مدرن‌سازی آژانس‌های خبری، توسعه آموزش روزنامه‌نگاری در کشورهای جنوب در اولویت اهداف برنامه IPDC  قرار گرفت. با این حال به دنبال فروپاشی شوروی و بلوک شرق و تصویب استراتژی نوین ارتباطی توسط یونسکو در بخش ارتباطات، از ابتدای دهه ۹۰ تا کنون به تدریج موضوع حمایت از توسعه رسانه‌های آزاد، مستقل و کثرت‌گرا و حمایت از امنیت روزنامه‌نگاران و توجه خاص به نیازهای کشورهای افریقایی مورد توجه یونسکو قرار گرفته و برنامه بین‌المللی توسعه ارتباطات نیز متأثر از این تحولات شده است.

 

                  نگارش: دکتر فرهاد اعتمادی

image_printچاپ
Web Analytics