کمسیون ملی ایران- یوسنکو

توس؛ نگین درخشان زبان فارسی در مرکز خراسان باستان - کمیسیون ملی یونسکو-ایران

توس؛ نگین درخشان زبان فارسی در مرکز خراسان باستان

شهر توس که امروز یکی از مناطق و بخش‌های مشهد به شمار می‌آید نه تنها کلکسیونی از دانشمندان، سیاستمداران و عالمان دینی را به تمدن باستانی ایران هدیه کرده، بلکه اگر امروز زبان فارسی وجود دارد، به خاطر شاعران این شهر است. آنها یک هزار سال پیش با شعرهای حماسی خود، عملاً زبان فارسی را نجات دادند. اینجا تکه‌ای از تاریخ است؛ تاریخ زبان فارسی

کیاوش حافظی| مطالبی که می‌خوانید درباره مشهد هستند. اما مگر می‌شود از مشهد نوشت اما از توس نام نبرد؟ شهر باستانی توس که حدود ۳۰۰۰ سال قدمت دارد، امروز بخشی از شهر مشهد، مرکز استان خراسان است. این شهر، به اندازه چندین منطقه و شهر به تاریخ ایران خدمت کرده است. ستاره‌شناسان، شاعران، عالمان دینی، سیاستمداران و چهره‌های مهم زیادی هستند که در شهر توس، به دنیا آمده‌اند یا درگذشته‌اند. نام فردوسی را شاید شنیده باشید. او به همراه دو شاعر دیگر اهل توس، طی چند دهه، توانستند زبان فارسی را که با پس از ورود دین اسلام به ایران در ۱۴ قرن پیش، به فراموشی سپرده شده بود، دوباره زنده کنند. زبان و ادبیات فارسی، مدیون شهر توس است. حوزه تمدنی ایران، کمتر شهری دارد که به اندازه توس، در عرصه‌های دانش و فرهنگ و ادبیات، چهره‌های متخصص و مشهور تربیت کرده باشد. توس، نگین منطقه باستانی خراسان است؛ خراسانی که امروز بخش زیادی از آن، درون مرزهای فعلی کشور ایران واقع شده است. شهر مشهد دارایی بزرگی دارد و آن توس است.

تاریخی به عمق ۸۰۰ هزار سال

۸۰۰ هزار سال پیش، انسان‌ها در مرکز منطقه باستانی خراسان، یعنی دشت مشهد زندگی می‌کردند. داریم از دوره دیرینه‌سنگی صحبت می‌کنیم. باورش سخت است. منطقه‌ای در شرق مشهد وجود دارد به نام «کَشَف‌رود». تعدادی ابزار سنگیِ ساخته‌شده از کوارتز شامل تراشه و ساطور ابزار در این منطقه پیدا شده است. این منطقه تقریباً باستانی‌ترین منطقه فلات ایران و از کهن‌ترین مناطق محل سکونت انسان در تاریخ به شمار می‌رود.

اهمیت توس در خراسان باستان

خراسان بزرگ، قدمتی بیش از ۴۵۰۰ ساله دارد؛ منطقه پهناوری که امروز، بخش‌های زیادی از کشورهای افغانستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ایران و ازبکستان امروز را در بر می‌گیرد. این خطه وسیع از زمان پادشاهی دودمان هخامنشیان تحت عنوان «پارت»، به عنوان یکی از ۲۰ ایالت ایرانِ باشکوه آن دوران شناخته می‌شد. چهار شهر مرکزی آن زمان خراسان، شهرهای نیشابور، مرو، بلخ و هرات بودند. نیشابور که امروز در شمال شرقِ سرزمین امروزی ایران قرار دارد، مرکزی بود برای اداره چندین شهر دیگر. یکی از مهمترین شهرهای تحت فرمان نیشابور، توس بود. اما این شهر، در آن روزگار، نام دیگری داشت؛ «سوسیا».

توس یکی از شانزده سرزمین مقدس ایرانیان باستان بود

توس در ۳۵ کیلومتری شهر مشهد در مرکز خراسان رضوی قرار دارد که به واسطه ویژگی‌های خاص مشهد مانند کلانشهر بودن، مرکزیت یک استان، تعداد بالای جذب توریست‌، حجم زیادِ تجارت و …، زیر سایه این شهر بزرگ قرار گرفته است؛ در حالی که در گذشته‌های نه چندان دوردور، این مشهد بود که زیر سایه توس قرار داشت. نام مشهد به عنوان یک مکان در قرن دهم میلادی پدیدار شد؛ در حالی که نام توس در نوشته‌های مورخین شش قرن قبل از میلاد مسیح نیز آمده است. محققان یونانی در دوران هخامنشیان، بزرگترین سلسله پادشاهی تاریخ ایران در قرن ششم پیش از میلاد، از شهر توس به «سوسیا» نام برده‌اند. آنها توس را یکی از پایتخت‌های ایالت پارت در شمال شرقی ایران می‌دانستند. ایالت‌های «پارت»، «پارس» و «ماد»، سه حوزه اصلی تمدن باستانی ایران را تشکیل می‌دادند. توس یکی از شانزده سرزمین مهم و مقدسی بوده که در کتاب دینی ایرانیان باستان یعنی «اَوِستا» از آن به نام «اُوروِ» یاد شده ‌است. در کتیبه‌های دوره هخامنشی، شهرهای شمال شرق ایران با نام ایالت «پرثوه» جزئی از قلمرو امپراتوری هخامنشی آمده‌ است.

اعتباری جدید برای توس

توس از توابع نیشابور محسوب می‌شد. این شهر پس از ورود اسلام به ایران و خراسان، خود نیز توابعی داشته است. شهرهایی مانند رادکان، تابران، نوقان و تروغوز از زیرمجموعه‌های توس بودند. مردم خراسان پس از حمله اعراب به ایران، مسلمان شده‌ بودند. هارون‌الرشید، حاکم اسلامی وقت که در بغداد مستقر بود. به دنبال شورش‌هایی در خراسان، در سال ۸۰۴ عازم منطقه می‌شود تا سروسامانی به اوضاع بدهد. اما او در ۲۸ مارس ۸۰۸ میلادی در روستای سنابادِ توس درگذشت. او را در همانجا دفن کردند و مقبره‌ای برایش ساختند. در سال ۸۱۳ میلادی، حاکم اسلامی جدیدی بر سرزمین اسلامی مسلط شد. مأمونِ عباسی پایتخت خود را بر خلاف حاکمان پیش از خود، به جای یکی از شهرهای عراق، سوریه و عربستان امروزین، شهر کهنِ مَرو در خراسان ایران انتخاب کرد. مخالفانی داشت. مهمترین گروه مخالف او، کسانی بودند که پیرو فرزندان و نوادگان پیامبر اسلام بودند. رهبر آنها علی بن موسی‌الرضا بود. او از خاندان پیامبر اسلام بود و هواداران او «شیعیان» لقب داشتند. بخش بزرگی از شیعیان در ایران از او پیروی دینی می‌کردند و به همین دلیل به او امام رضا می‌گفتند. امام در فرهنگ دینی اسلام به معنی رهبر است. او در آن زمان، ساکن شهر مدینه عربستان بود. حاکم اسلامی برای کنترل‌کردن و تحت نظرداشتن امام رضا، با فشار سیاسی، او را به مرو، پایتخت آن زمانِ حکومت اسلامی در شمال خراسانِ کهن آورد. او برای بدست‌آوردن دل مسلمانان و ایرانیان، امام رضا را ولیعهد خود لقب داد. اما همه می‌دانستند که این ظاهر ماجراست. او که حکومت‌اش را در خطر می‌دید طی سفری به سوی بغداد عراق، در مسیر خود به شهر توس وارد می‌شود. در این هنگام با دسیسه‌ای امام رضا را به شهادت می‌رساند. در فرهنگ اسلامی، فردی که در راه خدا کشته شود، در واقع به «شهادت» می‌رسد. محل دفن امام رضا، در کنار مقبره حاکم قبلی مسلمانان یعنی هارون‌الرشید در سنابادِ توس انتخاب شد. امروز، سناباد و توس، هر دو جزء شهری بزرگتر یعنی مشهد هستند. در فرهنگ اسلامی، به محلی که فردی در آن به شهادت می‌رسد، «مشهد» می‌گویند.

توس؛ پایتخت زبان فارسی

پس از ورود اسلام به ایران، فرهنگ عربی رواج یافت. اما زبان فارسی همچنان خود را حفظ کرد. گرچه کم کم، رسم‌الخط عربی، جایگزین قالب نوشتار فارسی شد. اما با گسترش حکومت اسلامی، زبان فارسی نیز به شرق و غرب رفت. با حاکم‌شدن زبان فارسی در زمان حکومت سامانیان که پایتخت‌شان خراسان بود، به مرور بعضی نویسندگان و شاعران فارسی‌گو اجازه یافتند تا به زبان فارسی، شعر بگویند و بنویسند. اولین‌های آنها هم «رودکی» و «دقیقی توسی» بودند. رودکی در تاجیکستان امروز و خراسان باستان به دنیا آمد و درگذشت. اما دقیقی فرزند و درگذشتۀ توس بود. یکی از ژانرهای ادبی ایرانی، حماسه‌نویسی است که معمولاً با پسوند «…-نامه» شناخته می‌شد. دقیقی توسی پیشگام سرایش شعر حماسی در ایران پس از اسلام بوده است. او نویسنده هزار بیت شعر حماسی در وصف پادشاه سال‌های ۹۶۷ تا تا ۹۹۷ میلادی ایران است. اشعار او تحت عنوان «شاهنامه» لقب گرفته است. اما مهمترین شاهنامه، «شاهنامه فردوسی» است. ابوالقاس فردوسی توسی متولد ۹۴۱ و درگذشتۀ سال ۱۰۲۶ میلادی در توس است. او نیز برای پادشاه زمان خود، شاهنامه نوشت. شاهنامه او معروف‌ترین اثر کل تاریخ زبان و تمدن فارسی است. اثر او حماسی بود. یعنی تاریخ افسانه‌‌ای و اساطیری ایران را جمع‌آوری و آن را تبدیل به شعر کرده بود. او در این اثر، تا توانست از کلمات فارسی اصیل استفاده کرد و از کلمات عربی دوری کرد. فردوسی ۳۰ سال از عمر خود را وقف این اثر جاودان کرد. پس از او، اسدی توسی نیز همین راه و روش را ادامه داد و منظومه‌ای با نام «گرشاسپ‌نامه» را در ۱۰ هزار بیت نوشت. تلاش‌های این شاعران بزرگ موجب شد زبان فارسی دوباره به ادبیات حاکم بر سرزمین ایران بازگردد. زبان فارسی، وامدار توس است. شهری که احیاگر زبان فارسی قلمداد می‌شود.

توس؛ یک مرکز فرهنگی و گردشگری بزرگ

توس تنها مرکزی برای ادبیات فارسی نبود. رفته رفته دانشمندان، سیاستمداران و عالمان مذهبی بسیاری در این شهر پرورش یافتند. شیخ توسی، محمد غزالی و احمد غزالی، سه تن از مشهورترین عالمان دینی اسلام هستند که هر سه در توس به دنیا آمده‌اند و متعلق به قرن‌های ۱۰ و ۱۱ میلادی هستند. خواجه نصیرالدین توسی، یکی از سه ستاره‌شناس معروف ایرانی است که در سال ۱۲۰۱ میلادی در توس چشم به جهان گشود. او البته یکی از فلاسفه اثرگذار تاریخ ایران نیز به شمار می‌آید. خواجه نظام‌الملک توسی، سیاستمدار و فیلسوف بزرگ ایرانی نیز متولد ۱۰۹۲ میلادی در شهر توس است. او اولین کتاب حوزه فلسفه سیاسی را در ایران به نام «سیاست‌نامه» نوشته است. علاوه بر این، تقویم جلالی به عنوان دقیق‌ترین گاه‌شمار تاریخی تاریخ جهان، به فرمان او و توسط عده‌ای از دانشمندان ایرانی طراحی و پیاده‌سازی شده است.

مشهد شکل می‌گیرد

طی سال‌های ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۵ میلادی، تیمور لنگ، با فتح کشورهای مختلف از حمله ایران، حاکم بلامنازع غرب آسیا و آسیانه میانه شد. او در کشورگشایی‌های خود، صدهاهزار نفر را به قتل رساند. مردم شهر توس در سال ۱۳۸۹ میلادی علیه او قیام کردند. اما این قیام شکست خورد و سرکوب شد. فرزند تیمور، مردم توس را قتل عام کرد و مدفن فردوسی، شاعر بزرگ فارسی‌زبان و خالق حماسه بزرگِ «شاهنامه» را با خاک یکسان کرد. توس تبدیل به ویرانه شد. کسانی که از قتل عام، زنده ماندند به حرم امام رضا پناه بردند. توس متروکه شد و منطقه سناباد به مرور زمان به واسطه اهمیت مذهبی خود شهر توس را تحت‌الشعاع قرار داد. این منطقه با نام جدید مشهد، پایتخت خراسان شد. واژه «مشهد» در زبان عربی، به‌ معنی محل «شهادت» است. در فرهنگ اسلامی، کسی که در خدا کشته شود، به «شهادت» می‌رسد و و محل شهادت او «مشهد» لقب می‌گیرد. نام شهر «مشهد» برگرفته از محل شهادت امام رضا، رهبر و امام شیعیان جهان اسلام است. مشهد حتی در زمان حکومت نادرشاه افشار پادشاه قرن هجدهم میلادی ایران پایتخت ایران شد و به خاطر جایگاه ژئوپلتیک خود، باعث کشورگشایی‌های این پادشاه شد.

توس امروز

سال‌هاست که توس جزئی از شهر مشهد شده است. کمتر از ۳۰ دقیقه زمان کافی است که با خودرو سواری از مرکز مشهد به توس برسید. ورودی توس، بلواری است که نامش «شاهنامه» است؛ نامِ کتاب بزرگ و بی‌نظیر فردوسی که آن را با «اُدیسه» و «ایلیاد» هومر، شاعر و داستان‌نویس روم باستان مقایسه می‌کنند. با ورود به توس در سمت راست و چپ خیابان‌، آثار تاریخی را مشاهده می‌کنید. «هارونیه» از آثار تاریخی ورود اسلام به ایران است. امام محمد غزالی، یکی از بزرگترین دانشمندان اسلامی در این بنای تاریخی دفن شده است. هنوز هم می‌توان در توس، بنای نیمه‌ویرانِ قلعه پاژ را دید. پاژ روستایی بود در حومه توس که بخشی از توس به شمار می‌رود. اما بیشترین اعتبار شهر توس به مقبره شاعر بزرگ، فردوسی است که احیاگر زبان فارسی محسوب می‌شود. آرامگاه او به وسعت شش هکتار، معماری خاص و دیدنی‌ای هم دارد. در کنار محوطه آرامگاه فردوسی، چند تن از شاعران مشهدی نیز دفن شده‌اند که مورد بازدید علاقمندان است. با وجود اینکه توس، جزء مشهد است، اما همچنان اعتباری بین‌المللی دارد و گردشگران بسیاری از دیدنی‌های آن بازدید می‌کنند.

image_printچاپ
Web Analytics