بررسی ابعاد مختلف ثبت پروندۀ برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در یونسکو

بخش فرهنگ کمیسیون ملی یونسکو_ایران در گزارشی ابعاد مختلف ثبت پرونده برنامه پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران در فهرست اقدامات پاسدارانه خوب یونسکو را بررسی کرد.

به گزارش روابط عمومی کمیسیون ملی یونسکو_ایران، پنج شنبه مورخ ۲۵ آذر ۱۴۰۰ (۱۶ دسامبر ۲۰۲۱) یک خبر مهم جامعه فرهنگی کشورمان را تحت الشعاع قرار داد: «کمیته بین­­‌الدول پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس»[۱] در شانزدهمین اجلاس خود که به شکل برخط (آنلاین) از پاریس اجرا می­‌شد، «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران»[۲] را در «فهرست اقدامات پاسدارانه خوب یونسکو»[۳] ثبت کرد.

این خبر مسرت بخش، موجب شد بستری برای پرداختن به اهمیت میراث فرهنگی ناملموس و نیز ابعاد پرونده مذکور فراهم شود.

میراث فرهنگی در یک معنا به آثار فرهنگی­‌ای گفته می‌شود که با گذشت زمان و از نسل‌های پیشین باقی مانده‌ است. بخشی از دارایی‌های فرهنگی، محصولاتی ملموس مانند ساختمان‌ها یا کارهای هنری هستند. با این حال بخش‌های زیادی از فرهنگ به‌شکل ناملموس است مانند ترانه، موسیقی، هنر صنایع دستی و جشنواره‌های گوناگون و… . این موارد شکل‌هایی از فرهنگ به‌شمار می‌روند که که قابل ثبت و ضبط هستند اما ملموس نبوده و قابلیت ذخیره در محل فیزیکی مانند موزه را ندارند. با این حال، از طریق ابزارها و وسایلی که در آن‌ها به‌کار رفته‌اند قابل تجربه‌کردن هستند.

یونسکو در بیش از ۷۵ سال اخیر (از ۱۹۴۵ تاکنون) بر اساس مأموریت ذاتی خود، تلاش کرده در معرفی مظاهر فرهنگی به اشخاص بکوشد تا ضمن انتقال مفاهیم انسان دوستانه، موجب انتقال مناسب آن مواریث فرهنگی به نسل­‌های آتی شود.

یکی از ابزارهای انجام این مأموریت، ثبت­‌های جهانی است. یونسکو اما با تصویب «کنوانسیون بین‌­المللی حفظ میراث فرهنگی ناملموس (معنوی)»[۴] در سال ۲۰۰۳  و تأسیس کمیته بین‌­الدول پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس  (به موجب ماده ۵ کنوانسیون فوق – لازم به ذکر است نخستین اجلاس این کمیته در سال ۲۰۰۶ برگزار شد)، گام بلندی در صیانت از جنبه های غیر ملموس فرهنگ برداشت.

فصل چهارم کنوانسیون مذکور[۵] با پیش­بینی «فهرست معرف (نمونه) میراث فرهنگی ناملموس بشری»[۶] (که معرفی کننده میراث ناملموس بشری توسط کشور ذی­ربط است – ماده ۱۶ کنوانسیون)، «فهرست میراث فرهنگی ناملموس نیازمند حراست فوری»[۷] (که نمایانگر مواریث نیازمند حفاظت فوری توسط کشور متعاهد ذی­ربط کنوانسیون است – ماده ۱۷) و «برنامه‌ها، طرح‌ها و فعالیت‌های حراست از میراث فرهنگی ناملموس»[۸] (موارد مربوط به حراست از میراث فرهنگی ناملموس و ترویج اصول و اهداف کنوانسیون مزبور که در ادامه در این خصوص توضیح داده خواهد شد – نیز رجوع شود به ماده ۱۸ کنوانسیون) ابزار جدیدی برای پاسداری از این جنبه مهم از فرهنگ بشری ایجاد کرد که بحث و تصمیم­ گیری در خصوص آن موارد بر عهده کمیته بین­‌الدول پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس است.

کشورمان که یکی از اعضای کنوانسیون حفظ میراث فرهنگی ناملموس و کمیته بین‌­الدول آن است، تا پیش از سال جاری موفق شده بود ۱۴ اثر در فهرست معرف و ۲ اثر در فهرست نیازمند حفاظت فوری به ثبت رساند و با موفقیت اخیر، موارد ثبت شده کشورمان در فهرست­‌های[۹] میراث فرهنگی ناملموس و اقدامات پاسدارانه خوب (مثال زدنی) جمعاً به ۱۷ عدد بالغ شد.[۱۰]

اما در ادامه جا دارد به ابعاد فنی ثبت اخیر نیز پرداخت شود. چرا که همگان می‌­دانیم خوشنویسی هنری آمیخته با روح فرهنگ ایرانی است و ایرانیان هماره آن را با شریفترین عناصر فرهنگی جامعه خود (قرآن کریم، دیوان حافظ، جملات پندآمیز و عاشقانه و…) به خاطر می‌­آورند.

یونسکو بیان داشته است که: «ثبت اقدامات حفاظتی خوب به کشورهای عضو، جوامع و سایر ذینفعان اجازه می‌­دهد تا تجربیات موفق حفاظتی و نمونه­‌هایی از چگونگی غلبه بر چالش­‌های پیش آمده در انتقال میراث زنده، عملکرد و دانش آن را به نسل آینده به اشتراک بگذارند. این روش‌ها و رویکردها باید به‌عنوان درس‌ها و مدل‌هایی مفید باشند که می‌توانند با شرایط دیگر، از جمله شرایط کشورهای در حال توسعه، سازگار شوند.» کمیته بین‌­الدول نیز هر ساله با بررسی طرح‌نامه­ های (پروپوزال­) کشورهای عضو، موارد موفقی را که توانسته‌­اند به بهترین وجه اصول و اهداف کنوانسیون مذکور را رعایت و ترویج کنند انتخاب می­‌کند.[۱۱]

تا قبل از سال ۲۰۲۱، کشورمان پرونده‌­ای در این قالب به یونسکو ارایه نداده بود. اما از سال ۲۰۲۰ میلادی که خبرهایی مبنی بر تلاش برخی کشورها برای ثبت جهانی هنر خوشنویسی به گوش رسید، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با همکاری کمیسیون ملی یونسکو – ایران و سایر نهادهای دولتی و غیردولتی تلاش کرد با نامزدی پرونده برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران برای ثبت در فهرست اقدامات پاسدارانه خوب یونسکو، «علاقه‌مندی و تلاش مردم ایران و دستگاه­‌های اجرایی ذیربط در جهت پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی»[۱۲] را به جهانیان یادآور شود.

در همین زمینه، «مصطفی پورعلی» مدیرکل ثبت آثار وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با بیان انواع ثبت­‌های ذکر شده در کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس (۲۰۰۳) معتقد است: «اتفاقا پرونده خوشنویسی ایران امسال در فهرستی به ثبت رسیده است که به لحاظ فنی از دو فهرست پیشین [فهرست میراث در خطر و فهرست معرف] سطح بالاتری دارد و ثبت در این فهرست نیازمند آن است که یونسکو و کمیته­‌های ارزیابی آن قانع شوند که آن عنصر ضمن هماهنگی با اهدافی که در ابتدا گفته شد از وضعیت پاسداری خوبی نیز برخوردار است.» وی با بیان این مطلب که برای ایران بسیار راحت‌تر بود که خوشنویسی را در «فهرست معرف» نظیر کاری که ترکیه یا کشورهای عربی کرده­‌اند به ثبت برساند، اظهار کرد: اما به جهت اهمیت موضوع و شأن این هنر در ایران، تصمیم بر آن شد که خوشنویسی در فهرستی به ثبت برسد که از سطح فنی بالاتری برخوردار است. او خاطرنشان کرد: در نشست سال جاری کمیته بین‌الدول تنها ۵ عنصر جهت ثبت در فهرست پاسداری خوب کاندیدا شده بودند که در نهایت ۴ عنصر آن مورد تأیید یونسکو قرار گرفت و خوشنویسی ایران نیز یکی از این ۴ عنصر بود در حالی که در همین امسال ۴۹ عنصر در فهرست معرف به ثبت رسیدند که پرونده ترکیه و کشورهای عربی نیز در بین این ۴۹ عنصر است.[۱۳]

باری؛ بررسی متن پرونده ارسالی کشورمان به یونسکو نشان دهنده یک تلاش بی­‌شائبه در تشریح یک برنامه حفاظتی ملی است.

در پرونده مزبور، مندرج در سایت رسمی بخش میراث فرهنگی ناملموس یونسکو،[۱۴] آمده است که برنامه فوق با مشارکت ۴ وزارت­خانه (وزارت میراث، وزارت ارشاد، وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم) و نیز ۲ مؤسسه مردم نهاد یا NGO (انجمن خوشنویسان ایران و انجمن خوشنویسان نوین) در ایران انجام می‌شود.

در پرونده فوق ذکر شده «سنت خوشنویسی همواره با عمل نوشتن در تاریخ قلم‌زنی ایران مرتبط بوده»[۱۵] که تحولاتی مانند رواج صنعت چاپ، تایپ رایانه‌ای و… رو به افول رفت. اما از سال ۱۹۸۵ میلادی تصمیم گرفته شد با تدوین یک برنامه­­ ملی (با یک چشم ­انداز ۴۰ ساله تا ۲۰۲۵ میلادی)، توسط مراجع دولتی و غیردولتیِ پیش­‌گفته، از این اتفاق جلوگیری شود.

پرونده مزبور با ذکر این نکات که «هنر خوشنویسی در میان مجموعه هنرهای سنتی ایران»[۱۶] قرار دارد و نیز اینکه «هنر و مهارت خوشنویسی در شمار میراث فرهنگی ناملموس ایران است که قدمتی بسیار طولانی دارد»،[۱۷] نگرانی برای «صیانت از سنت خوشنویسی ایران»[۱۸] را یک دغدغه جدی برای همه دست اندرکاران علم، ادب و هنر و همچنین مردم ایران به شمار آورده و اجرای این برنامه را در راستای حفظ سنت خوشنویسی برشمرده است.

تدوین­‌گران پرونده کشورمان خاطر نشان کرده‌­اند «با توجه به وجود این سنت در سایر کشورها، به خصوص کشورهای عربی و اسلامی»،[۱۹] توجه به این میراث ناملموس می‌­تواند ضامن احترام به فرهنگ‌­ها، دوری از تعصبات، تعامل فرهنگی میان کشورها به ویژه کشورهای عربی و اسلامی، احترام به تنوع فرهنگی و تقویت خلاقیت و… شود که هم‌راستا با اهداف کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس است.

این پرونده اقدامات و رویدادهایی مانند آموزش همگانی، انتشار جزوه و نشریه، احیای سنت استاد – شاگردی در آموزش خوشنویسی، طراحی فونت­‌های جدید بر اساس خط سنتی برای کتاب­ها، ساماندهی صدور مجوز، ارتباط مستمر با مدارس و تدوین برنامه­ درسی هنر، راه­‌اندازی رشته خوشنویسی در مقاطع متوسطه، کارشناسی و کارشناسی ارشد، استفاده از خوشنویسی در طراحی لباس و جواهرات، استفاده هنرمندان تجسمی (از جمله پرویز تناولی) از خوشنویسی در آثار خود، برگزاری نمایشگاه، اختصاص بیمه و کمک مالی به هنرمندان برگزیده این عرصه و…  را در کنار مجموعه تلاش­‌های هنرمندان خوشنویس ایرانی، از جمله کوشش‌ها و نتایج برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران ذکر نموده که موجب شده است نه تنها خوشنویسی دیگر صرفاً به جمعی محدود و دوران گذشته نباشد، بلکه خوشنویس بودن یک امتیاز برای افراد به شمار آید؛ امری که منطبق با یکی از اهداف مهم این برنامه ملی یعنی ترویج استفاده مناسب از سنت خوشنویسی مطابق با شرایط زندگیِ جدید است.

شایان ذکر است این پرونده با ذکر اینکه «سنت خوشنویسی ایران در انواع مختلف خطوط آن از جمله خط نستعلیق، که سابقه‌­ای غنی در ایران دارد، باید به عنوان میراث فرهنگی ناملموس و نمونه­‌ای از هنر سنتی ایرانی – اسلامی تلقی شود»،[۲۰] ابراز امیدواری کرده است «کشورهای دارای سنت خوشنویسی به ویژه کشورهای اسلامی و عربی در صورت تمایل می­‌توانند از تجربیات معرفی شده در این برنامه استفاده» کنند.[۲۱]

با توجه به موارد فوق حال که به یاری خداوند برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران در فهرست اقدامات پاسدارانه خوب یونسکو ثبت شده است، رجای واثق داریم سایر ملل به ویژه کشورهای دارای اشتراک فرهنگی با این مرز و بوم می­‌توانند به خوبی از دقایق برنامه مزبور و تجارب ارزنده کشورمان بهره‌­مند شوند.

کمیسیون ملی یونسکو – ایران نیز که با برگزاری موفق جشنواره بین‌­المللی «رقص قلم» در شهرهای مشهد مقدس و تهران، اجرای بیش از ۱۰ برنامه زنده ویدیویی مجازی (برنامه لایو اینستاگرام) با حضور اساتید و پژوهشگران بنام خوشنویسی و افتتاح گالری مجازی خوشنویسی در سال ۱۳۹۹ تعهد خود به ترویج هنر سنتی خوشنویسی را نمایان ساخت، به نوبه خود ضمن تبریک مجدد به تمام دلبستگانِ فرهنگ و هنر این سرزمین، آمادگی کامل خویش را برای مشارکت هر چه بیشتر در پیش برد اهداف مزبور اعلام می‌کند.

 

[۱] The Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage

[۲] National programme to safeguard the traditional art of calligraphy in Iran

[۳] The List of the Register of good safeguarding practices

[۴] The Convention for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage

برای متن فارسی این کنوانسیون به کتابچه منتشر شده توسط پژوهشگاه وزارت میراث (۱۳۸۵) مراجعه فرمایید.

[۵] IV. Safeguarding of the intangible cultural heritage at the international level

[۶] Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity

[۷] List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding

[۸] Programmes, projects and activities for the safeguarding of the intangible cultural heritage

[۹] The Lists of Intangible Cultural Heritage and the Register of good safeguarding practices

[۱۰] See: https://ich.unesco.org/en/lists?text=&country[]=00105&multinational=3&display1=inscriptionID#tabs تاریخ آخرین مراجعه: ۳۰/ ۰۹/ ۱۴۰۰

[۱۱] See: https://ich.unesco.org/en/register تاریخ آخرین مراجعه: ۳۰/ ۰۹/ ۱۴۰۰

[۱۲]  پورعلی، مصطفی، «ماجرای ثبت جهانی همزمان خوشنویسی توسط ایران و برخی دیگر از کشورهای منطقه چیست؟»، مندرج در سایت تسنیم به آدرس:

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/09/29/2628806/%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AAتاریخ آخرین مراجعه:۳۰/ ۰۹/ ۱۴۰۰

[۱۳]  دقیقاً منبع قبلی.

[۱۴] See: https://ich.unesco.org/en/8c-register-01193 تاریخ آخرین مراجعه: ۳۰/ ۰۹/ ۱۴۰۰

[۱۵] “The tradition of calligraphy has always been associated with the act of writing in the history of Iranian penmanship”

[۱۶] “the art of calligraphy which is amongst the traditional Iranian art”

[۱۷] “The calligraphic art and skill is one of the intangible cultural heritage of Iran, with a very long history”

[۱۸] “the safeguarding of the Iranian calligraphic tradition”

[۱۹] “given the existence of this tradition in other countries, especially Arab and Islamic countries”

[۲۰] ‘Iranian calligraphic tradition in a variety of scripts such as the Nastaliq script, which has a rich history in Iran, has to be regarded as intangible cultural heritage and as an example of Iranian-Islamic traditional art”

[۲۱] “Therefore, countries with a calligraphic tradition, especially the Islamic and Arab countries, can use the experience introduced in this program”

 

مطلب قبلی

یلدا جشن امید

مطلب بعدی

خلاصه ای از وضعیت ثبت جهانی برنامه پاسداشت هنر خوشنویسی