کمسیون ملی ایران- یوسنکو

مسالک‌الممالک اصطخری(1394) - کمیسیون ملی یونسکو-ایران

مسالک‌الممالک اصطخری(1394)

1 – مقدمه

کتاب المسالک و الممالک، یکی از مهمترین کتابهاي جغرافیایی سدة 4ق/ 10 م است . مؤلف این کتاب ابواسحاق ابراهیم بن محمد فارسی اصطخري، معروف به کرْخی، از جغرافیانویسان سدة 4ق/ 10 م است. سال تولد او معلوم نیست، ولی سال درگذشتش با اختلاف حدود 346 ق/ 957 م نوشته شده است.
اصطخري یکی از پایه گذاران دانش جغرافیا در جهان اسلام است. او در کتاب خود به توصیف جهان اسلام پرداخته است. اهمیت این اثر در این است که او در طول حیات خود بسیار سفر کرده، ماوراء النهر (فرارود، آسیاي مرکزي )، شام و مصر را دیده است. از اینرو اصطخري توضیحاتی را که در کتاب خود راجع به مناطق و سرزمینهایی که دیده می دهد بسیار با ارزش و با اهمیت است. او قلمرو جغرافیایی گسترده اي را مورد تحقیق و بررسی قرار داده، و در پی تقسیم جهان اسلام به 20 اقلیم ( 20 منطقه جغرافیایی وسیع)، از ربع معمور و مساحت آن و دریاها سخن گفته، سپس به وصف جزیرة العرب، اقیانوس هند، دیار مغرب (با اندلس و سیسیل )، مصر، شام، دریاي روم (مدیترانه )، جزیره (شمال بین النهرین)، عراق (جنوب بین النهرین)، دیار خوزستان، دیار فارس، دیار کرمان، سرزمین هند (نواحی مسلمان نشین آن )، نواحی غربی و مرکزي ایران، دیلمان، سرزمینهاي پیرامون خزر (کاسپی )، بیابانهاي داخلی ایران، سیستان، خراسان و ماوراء النهر (فرارود آسیاي مرکزي) پرداخته است. اصطخري تنها به ذکر این مناطق بسنده نکرده و همچنین از حبشه (اتیوپی)، زنگبار (سواحل شرقی افریقا) و برخی دیگر از مناطق قاره افریقا سخن به میان آورده است. ذکر این اطلاعات که در آثار جغرافیایی پیش از او وجود ندارد، این اثر را در نوع خود منحصر به فرد کرده است.
اصطخري افزون بر آن مطالب، آگاهیهایی از مرزها، شهرها، مسافتها و راههاي ارتباطی، همچنین دربارة اقوام هر ناحیه و دین مذهب آنان به دست می دهد. مثلاً اطلاعات او راجع به صقلابیان (اسلاوها) هر چند اندك و پراکنده، اما بسیار ارزنده است. او از محصولات کشاورزي هر ناحیه، تجارت، صناعت و پیشه مردم آن مطالب سودمندي ارائه کرده است که امروزه از نظر جغرافیاي تاریخی، انسانی، سیاسی، م ردم شناسی و اقتصاد از مآخذ بسیار با ارزش به شمار می آید..
یکی دیگر از مباحثی که این اثر را منحصر به فرد کرده است اطلاعاتی است که او از آثار و بناهاي تاریخی مناطق ،دژها، آتشکده ها و شهرهاي حصین و محصور آن می دهد که امروزه با مطالعه این کتاب می توان به وضعیت این آثار و بناها در سدة 4ق/ 10 م پی برد.اصطخري در این کتاب نقشه هایی بر اساس شیوة ابوزید بلخی در صورالاقالیم طرح کرده است و چون از ابوزید بلخی که نماینده مکتب و سنتی نو در جغرافیاي ایرانی و اسلامی بود، تاکنون اثري بدست ما نرسیده، بنابراین می توان اصطخري را حافظ ، تکمیل کننده و انتقال دهندة این مکتب و سنت نو براي جغرافیانگاران پس از خود دانست و با مطالعه کار اصطخري می توان به شیوة کار ابوزید بلخی و مکتب بلخی پی برد.
نسخه ثبت شده دهها سال در کتابخانۀ شیخ صفی (در اردبیل) نگهداري می شد، مدتی در کتابخانه معارف و سپس به موزة ایران باستان (امروزه موزه ملی ایران) انتقال داده ش د. سپس این نسخ ه اصیل و کهن توسط برجسته ترین نسخه شناس ایرانی استاد ایرج افشار با مقابله 7 نسخه معتبر دیگر از این ترجمه در 1340 ش/ 1962 م تصحیح و به چاپ رسید. از این ترجمه تاکنون 18 نسخه یافت شده که استاد ایرج افشار براي تصحیح آن از 7 نسخه معتبرتر استفاده کرده اند.نسخه فارسی موجود در موزه ملی ایران به همراه نسخه عربی ان که در کتابخانه گوته المان نگهداري می شود بطور مشترك براي ثبت به یونسکو پیشنهاد شده بود
2- ارزش جهانی اثربه دلایل متعدد:
الف) زمان: چنانکه اشاره شد اصطخري پایه گذار دانش جغرافیا در جهان اسلام بود که بوسیلۀ او مکتب جغرافیایی بلخی بیشتر شناخته شد . او نه تنها در زمان خود در سدة 4ق/ 10 م بر دیگر جغرافیانگاران تأثیر گذاشت، بلکه این تأثیر تا چند سده همچنان ادامه داشت و کتاب او منبع و مأخذي براي جغرافیانویسانی چون مقدسی، جغرافی نگار سدة 4ق/ 10 م و نیز مورد توجه مؤلف ناشناخته متن فارسی حدود العالم و یاقوت حموي معجم البلدان جغرافی نویس سدة 7ق بود.
از آن گذشته ابن حوقل نصیبی از دیگر جغرافیانگاران سدة 4ق معاصر اصطخري، تأکید می کند که انگیزه اصلی اش از تألیف کتابش، دیدار و ملاقات با اصط خري و مطالعه آثار او بوده است . چنانکه ابن حوقل اشاره کرده، اصطخري نقشۀ منطقۀ فارس را بسیار مضبوط کشیده بود.
مقدسی از دیگر جغرافیانگاران سدة 4ق/ 10 م در کتاب خود احسن التقاسیم کار و سبک اصطخري را بسیار بهتر از بلخی شمرده، چنانکه او اشاره کرده بلخی در طول حیات خود سفر نکره ، لذا آنچه در مورد مناطقی که توضیح داده، مطالب او به درستی و اهمیت مطالب اصطخري نمی تواند باشد . از لحاظ زمانی دامنۀ نفوذ کتاب مسالک و ممالک آن چنان گسترده بود که در سدة 9ق/ 15 م نسخه اي از این کتاب در کتابخانۀ شاهرخ تیموري وجود داشت و بنا به گفته ایران شناسان بزرگی چون ولادیمیر بارتولد انگیزه حافظ ابرو در تألیف کتاب جغرافیاي خود شد.
کتاب المسالک و الممالک اصطخري نزد مسلمانان داراي آن چنان اعتبار و اهمیت بود که 6 سده پس از تألیف این کتاب در اوایل سد ة 11 ق ( 1003 ق)/اواخر سده 16 م ( 1596 م) در روزگار سلطان محمد سوم عثمانی به زبان ترکی ترجمه شد . و این گواه آن است که مطالب المسالک و الممالک اصطخري حتی چند سده پس از آن، همچنان سودمند می نمود.
ب) مکان: همان طور که اشاره شد اصطخري بیشتر مناطق مسلمان نشین جهان را مورد بررسی قرار داده است. او شخصاً به سرزمینهاي اسلامی سفر کرده، از راهها، سرزمینها و ویژگیهاي هر مکان، از آثار و بناهاي مکانها و شیوه معیشت مردم آنجا سخن به میان آورده که امروزه از نظر جغرافیاي تاریخی بسیار با ارزش و یکی از مهمترین منابع و مآخذ براي پژوهشگران تاریخ و جغرافیاي تاریخی به شمار می آید.
ج) مردم: در این کتاب به شرح مردم، خُلقها و عاداتشان، شیو ة زندگیشان، دین و مذهب آنان و گروههاي قومی و اینکه در آن دوره به چه زبانی سخن می گفتند پرداخته شده است.
د) موضوع و مضمون: المسالک و الممالک اصطخري کتاب جغرافیایی است که امروزه داراي پایگاه و جایگاه دقیق علمی است و به عنوان یکی از مآخذ مهم در جغرافیاي تاریخی، انسانی و سیاسی و مردمشناسی، در تحقیقات علوم انسانی به شمار می رود.
ه ) فرم و سبک: ترجمه فارسی اثر که به مسالک و ممالک نامگذاري شده ، از نظر لغات و اصطلاحات مربوط به سدة 5 و 6ق بسیار حائز اهمیت است. اسلوب زبان و متن کتاب عربی المسالک و الممالک آنچنان ساده و به سبک فارسی نزدیک است که شرق شناس بزرگی چون کارل بروکلمان این نظریه را ارائه کرد که شاید مؤلف، کتاب خود را ابتدا به زبان فارسی نوشته باشد. چنانکه وجود کلمات فارسی در نقشه هاي موجود در متن عربی هم این نظریه تقویت می کند.
دانشمندان اروپایی دیگري هم به این ترجمه فارسی توجه داشتند، چنانکه ویلیام اوزلی سالها ترجمۀ فارسی المسالک و الممالک را که نسخه اي از آن را خود در اختیار داشت، آن را به اشتباه ترجمه اي از کتاب ابن حوقل می دانست و او این کتاب را به همین عنوان تدوین کرده بود، اما بعدها معلوم شد که این ترجمۀ بسیار ارزشمند همان، ترجمه کتاب اصطخري است.

image_printچاپ

Web Analytics